درسنامه آموزشی آمادگی دفاعی کلاس نهم

آنچه می‌دانیم

پیش از آغاز درس، دانسته‌های خود را مرور کنیم:

پیامبر اکرم فرمود: «دو نعمت است که بسیاری از مردم قدر آن را نمی‌دانند: سلامت و امنیت».

می‌دانیم که برای شناخت بهتر هر مفهوم، می‌توان آن را با مفاهیم دیگر مقایسه کرد تا شباهت‌ها و تفاوت‌های آنها روشن شود. اکنون بیایید سلامت و امنیت را با یکدیگر مقایسه کنیم.

معمولاً آشنایی ما با مفهوم سلامت بیشتر از مفهوم امنیت است. پس بهتر است بحث را از سلامت آغاز کنیم. برای این کار، ابتدا ببینیم درباره سلامتی چه می‌دانیم. به پرسش‌های زیر پاسخ دهید:

سلامتی چیست؟ شما چه تعریف یا برداشتی از آن دارید؟

بیشتر ما تصور می‌کنیم اگر بیمار نباشیم، از سلامتی برخورداریم. اما ابوعلی سینا، دانشمند و پزشک بزرگ ایرانی، سلامت را حالتی می‌داند که در آن، بدن وظایف خود را به‌درستی و به‌طور طبیعی انجام دهد.

امروزه سلامت را فقط نداشتن بیماری یا نقص عضو نمی‌دانند، بلکه آن را برخوردار بودن فرد از آسایش جسمی، روحی - روانی و اجتماعی می‌شمارند. بنابراین، سلامت سه بعد اصلی دارد: سلامت جسمانی، سلامت روحی (روانی - عاطفی) و سلامت اجتماعی.

بهداشت چیست؟ شما چه تعریف یا برداشتی از آن دارید؟

بهداشت، خود سلامتی نیست، بلکه راه تأمین، حفظ و ارتقای سلامتی است. به بیان دیگر، بهداشت مجموعه اقداماتی است که برای سالم ماندن و افزایش سطح سلامت انجام می‌شود. بهداشت دو روش اصلی دارد:
1- پیشگیری
2- درمان

به نظر شما، برای حفظ سلامت، کدامیک از این دو روش اهمیت بیشتری دارد؛ پیشگیری یا درمان؟ چرا؟ فکر کنید کدام روش کم هزینه‌تر، مطمئن‌تر و مؤثرتر است.

ما معمولاً بهداشت و سلامت را ویژگی فردی می‌دانیم و این دو واژه را برای توصیف افراد به کار می‌بریم. به همین دلیل، افرادی را که به سلامت و بهداشت خود اهمیت می‌دهند، تشویق و کسانی را که به آن اهمیت نمی‌دهند سرزنش می‌کنیم.

اما بهداشت و سلامت، تنها ویژگی فردی نیست؛ بلکه ویژگی گروه‌ها، جمعیت‌ها، جامعه و کشور نیز محسوب می‌شود. امروزه بهداشت و سلامت، از مهم‌ترین ویژگی‌های هر جامعه و یکی از عوامل اساسی پیشرفت آن محسوب می‌شود. به همین دلیل، تأمین سلامت مردم از وظایف اصلی دولت‌هاست. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و همچنین قوانین و پیمان‌نامه‌های بین‌المللی نیز بر حفظ و ارتقای بهداشت و سلامت جامعه تأکید کرده‌اند. امروزه برای سنجش میزان بهداشت و سلامت جوامع، از سنجه‌ها یا شاخصه‌ای مختلفی استفاده می‌شود؛ از جمله:

- میزان دسترسی مردم به غذای سالم؛
- بهره‌مندی عادلانه مردم از خدمات سلامت؛
- امید به زندگی؛
- کیفیت خدمات عمومی و مراقبت‌های بهداشتی و میزان سواد سلامت؛
- پیشرفت آموزش علوم پزشکی؛
- ذخایر راهبردی داروها و تجهیزات پزشکی؛
- میزان مرگ‌ومیر؛
- شیوع کم‌تحرکی، چاقی، مصرف دخانیات و دیگر شاخص‌های مرتبط.

دکتر محمد قریب از پزشکان برجستۀ ایران و از بنیان‌گذاران پزشکی نوین در کشور بود. او سال‌های زیادی از عمر خود را صرف درمان کودکان، آموزش پزشکان و گسترش خدمات پزشکی کرد.

دکتر قریب با دانش، تلاش و احساس مسئولیت خود، به درمان بیماران فراوانی کمک کرد و از این راه، جان هزاران کودک را نجات داد.

او نشان داد که خدمت به سلامت مردم، یکی از مهم‌ترین راه‌های تأمین امنیت جامعه است. دکتر محمد قریب معتقد بود هیچ کودکی نباید به دلیل ناتوانی مالی از درمان محروم بماند. بسیاری از شاگردان او نقل کرده‌اند که استاد با مهربانی به بیماران، به ویژه کودکان خانواده‌های کم‌برخوردار، رسیدگی می‌کرد و طبابت را پیش از آنکه یک شغل بداند، وظیفه‌ای انسانی می‌شمرد.

از  سلامت  تا  امنیت

اکنون باید ببینیم چگونه می‌توان از مفهوم سلامت به مفهوم امنیت رسید. برای این کار، سلامت و امنیت را با یکدیگر مقایسه می‌کنیم تا از دانسته‌های خود درباره سلامت، در شناخت بهتر امنیت کمک بگیریم.

معادلهٔ سلامت را به یاد بیاورید. خواهید دید که امنیت نیز معادله مشابهی دارد. امنیت، مانند سلامت، هم ویژگی فرد است و هم ویژگی جامعه؛ اما بیشتر برای توصیف وضعیت جامعه و کشور به کار می‌رود. همان‌گونه که سلامت بر حسب رابطه میان بیماری و بهداشت فهمیده می‌شود، امنیت نیز به رابطۀ میان دو مؤلفه «تهدید» و «دفاع» بستگی دارد.

تهدید،  دفاع  و  امنیت  چه  ارتباطی  با  یکدیگر  دارند  و  چگونه  معادلۀ  امنیت  را  شکل  می دهند؟

- وجود تهدید، یا حتی احساس و ادراک آن، باعث می‌شود کشوری احساس ناامنی کند. (شناسایی تهدید و ارزیابی میزان خطر )
- برای مقابله با تهدید، هر کشور راهبردها و سازوکارهای دفاعی مناسب خود را طراحی و اجرا می‌کند. (طراحی راهبرد دفاعی)
- اگر دفاع مؤثر باشد، سطح امنیت کشور افزایش می‌یابد، اما اگر مؤثر نباشد، امنیت کاهش پیدا می‌کند. (تقویت یا تضعیف امنیت)

اگر توان دفاعی یک کشور از شدت تهدیدهای آن بیشتر باشد، سطح امنیت آن افزایش می‌یابد. اما اگر تهدیدها از توان دفاعی کشور قوی‌تر باشند، ناامنی به وجود می‌آید.

بنابراین، تهدید عامل ایجاد ناامنی است و دفاع راه مقابله با آن به شمار می‌رود. پس امنیت نتیجه موفقیت دفاع در مهار تهدید است.

پس  امنیت  هر  کشور  به  دو  عامل  اصلی  بستگی  دارد:

1- تهدیدهای بیرونی (همراه با میزان آسیب‌پذیری‌های درونی)؛
2- قدرت دفاعی کشور.

به بیان دیگر در معادلۀ امنیت کشور:
تهدید، «مسئله» است
دفاع، «راه‌حل مسئله»
و امنیت، نتیجۀ آن است.

برای شناخت و حل هر مسئله، باید ابتدا خود مسئله را به‌درستی بشناسیم، نه اینکه از راه‌حل یا نتیجه آغاز کنیم. آیا شما نیز با این نظر موافق هستید؟

تهدید

تهدید علیه هر کشور خطری است که حیات، امنیت یا ارزش‌های اساسی آن کشور را هدف قرار می‌دهد. به عبارت دیگر، هر عامل یا شرایطی که یک کشور را از حالت تعادل خارج کند، بقای آن را به خطر اندازد، مانع رسیدن آن به اهدافش شود یا در تحقق این اهداف، تأخیر جدی ایجاد کند، تهدید به شمار می‌آید؛ و اگر امنیت ملی کشور را هدف قرار دهد تهدید امنیتی نامیده می‌شود.

امنیت ملی به معنای حفاظت از مهم‌ترین ارزش‌ها و منافع یک کشور است؛ از جمله سرزمین، استقلال، حاکمیت سیاسی، منابع طبیعی، امکانات اقتصادی، جمعیت، هویت ملی، فرهنگ، ارزش‌ها، آرمان‌ها، اتحاد ملی و میراث فرهنگی و تمدنی.

بنابراین، تهدید امنیتی هر عاملی است که سرزمین، استقلال، حاکمیت، نهادهای اساسی، هویت، قدرت و توانمندی یک کشور را در معرض خطر قرار دهد.

انواع تهدیدها عبارت است از:

تهدید  نظامی

تهدید نظامی آشکارترین نوع تهدید است. در این نوع تهدید، دشمن با استفاده، یا تهدید به استفاده از نیروی نظامی، تمامیت ارضی و حاکمیت یا امنیت کشوری را هدف قرار می‌دهد. تجاوز نظامی، جنگ، استقرار نیرو در مرزها و انواع اقدامات تروریستی از نمونه‌های تهدید نظامی است. هدف این تهدید می‌تواند تصرف سرزمین، نابودی زیرساخت‌های دفاعی یا تغییر حاکمیت سیاسی باشد. اگرچه این نوع تهدید قدیمی‌ترین شکل تهدید است، اما همچنان یکی از مهم‌ترین تهدیدهای امنیتی به شمار می‌رود.

تهدید  اقتصادی

تهدید اقتصادی هر عاملی است که ثبات، رشد و استقلال اقتصادی یک کشور را به خطر اندازد و به معیشت و رفاه مردم آسیب برساند. این نوع تهدید سابقه‌ای طولانی دارد، اما امروزه با گسترش اقتصاد جهانی و تسلط سرمایه‌داری غربی بر آن، اهمیت آن بیش از گذشته شده است. در مورد ایران تحریم‌های فلج‌کننده، محدود کردن فروش نفت، مسدودکردن مبادلات بانکی، اختلال در واردات و صادرات کالاهای اساسی و کاهش ارزش پول ملی از نمونه‌های تهدید اقتصادی است.

تهدید  سایبری

تهدید سایبری هر اقدام یا خطری است که از طریق فضای مجازی و شبکه‌های رایانه‌ای، با هدف سرقت، تخریب، تغییر یا ایجاد اختلال در اطلاعات و خدمات دیجیتال انجام شود. نفوذ، جاسوسی سایبری و حمله به سیستم‌ها با استفاده از بدافزارها و ابزارهای پیچیده، از مهم‌ترین نمونه‌های این تهدید به شمار می‌رود.

تهدید  سیاسی

تهدید سیاسی هر اقدام، ایجاد شرایط یا پدیده‌ای است که حاکمیت، ثبات، مشروعیت، استقلال در تصمیم‌گیری یا ساختار سیاسی یک کشور را تضعیف کند. کودتا، نفوذ سیاسی، براندازی نرم، تحمیل انزوای سیاسی، دخالت در انتخابات کشورها و تجزیه‌طلبی از نمونه‌های تهدید سیاسی است، هر چند معمولاً هدف نهایی دیگر تهدیدها نیز سیاسی است.

تهدید  اجتماعی

هر گاه جامعه نتواند کارکردهای اصلی بقای خود، مانند انسجام، اعتماد، هویت و همبستگی اجتماعی را حفظ کند، با تهدید اجتماعی روبه‌رو می‌شود. کاهش اعتماد عمومی، آسیب دیدن نهاد خانواده و گسترش اعتیاد از نمونه‌های این نوع تهدید است.

تهدید  رسانه ای

تهدید رسانه‌ای زمانی ر خ می‌دهد که از رسانه‌ها برای آسیب زدن به افکار عمومی، فرهنگ یا امنیت روانی جامعه استفاده شود. انتشار اخبار جعلی و شایعات، جنگ روانی، بمباران اطلاعاتی، ایجاد تفرقه و بی‌اعتماد کردن مردم از نمونه‌های آن است.

تهدید  فرهنگی

تهدید فرهنگی هر اقدامی است که بتواند هویت فرهنگی، ارزش‌ها، باورها، زبان یا سبک زندگی یک جامعه را تضعیف، تحریف یا نابود کند. هدف این تهدید جدا کردن مردم از ریشه‌های هویتی، تاریخی و فرهنگی خود است؛ به همین دلیل، تهدید فرهنگی از عمیق‌ترین انواع تهدید به شمار می‌رود.

تهدید  زیست محیطی

تهدید زیست‌محیطی به عواملی گفته می‌شود که منابع طبیعی، سلامت انسان‌ها و محیط‌زیست را به‌طور پایدار تخریب می‌کنند و زندگی را در یک منطقه یا کشور، دشوار یا حتی ناممکن می‌سازند. تغییر اقلیم، خشکسالی، بی‌آب شدن تالاب‌ها و رودخانه‌ها، انواع آلودگی‌ها و به‌ویژه جنگ بیولوژیک از نمونه‌های این تهدید است.

همان‌گونه که مشاهده کردید، انواع مختلف تهدید ما با یکدیگر ارتباط دارند و می‌توانند بر یکدیگر اثر بگذارند. همچنین شکل و اهمیت هر یک از این تهدیدها در طول تاریخ تغییر کرده است. امروزه این تهدیدها معمولاً به‌صورت همزمان و در کنار یکدیگر به کار گرفته می‌شوند که به آن تهدید ترکیبی یا جنگ ترکیبی گفته می‌شود. نمودار زیر، ابعاد مختلف تهدید یا جنگ ترکیبی را نشان می‌دهد.

دشمن  و  دشمن شناسی

معمولاً میان آسیب و تهدید تفاوت گذاشته می‌شود. آسیب به خطرها و ضعف‌های درونی اشاره دارد، اما تهدید به خطرهای بیرونی مربوط است.

برای مثال، ممکن است فردی به دلیل تغذیه نامناسب و ضعف جسمی بیمار شود. در این حالت، علت بیماری او یک آسیب درونی است. اما اگر این فرد بر اثر انتقال ویروس به بدنش، از یک فرد بیمار یا محیط آلوده، بیمار شود، با یک تهدید بیرونی روبه‌رو شده است.

به همین دلیل، برای تحلیل امنیت جامعه معمولاً دو رویکرد وجود دارد:

1- رویکرد  آسیب  محور  (نگاه  به  درون): در این رویکرد، تلاش می‌شود ضعف‌ها، آسیب‌پذیری‌ها و زمینه‌های ناامنی در داخل جامعه، شناسایی و برطرف شود.
2-  رویکرد  تهدید محور  (نگاه  به  بیرون): در این رویکرد، توجه اصلی بر شناسایی، کاهش یا از بین بردن تهدیدهای بیرونی متمرکز است. دشمن خارجی، مهم‌ترین تهدید برای نظام‌های اجتماعی و سیاسی است که با آگاهی و اراده عمل می‌کند.

هر چند این دو رویکرد بر جنبه‌های متفاوتی تأکید دارند، اما هیچ‌یک جای دیگری را نمی‌گیرد. نه می‌توان به بهانه وجود آسیب‌های داخلی، تهدیدها و دشمن بیرونی را نادیده گرفت و نه با تمرکز بر تهدیدهای بیرونی، از ضعف‌ها و آسیب‌پذیری‌های داخلی غافل شد؛ زیرا تهدیدهای بیرونی و آسیب‌های درونی معمولاً بر یکدیگر اثر می‌گذارند و یکدیگر را تقویت می‌کنند.

تهدید همیشه به یک شکل ظاهر نمی‌شود؛ گاهی آشکار و گاهی پنهان است؛ گاهی دور به نظر می‌رسد و گاهی نزدیک؛ گاهی به‌راحتی پذیرفته می‌شود و گاهی باور کردن آن دشوار است. انسان‌ها و جوامع اگر تهدید خود را به‌خوبی بشناسند، بهتر می‌توانند با آن مقابله کنند. برای مثال، هنگامی که بشر میکروب را شناخت، راه‌های پیشگیری و درمان بسیاری از بیماری‌ها را نیز پیدا کرد؛ اما بیماری‌هایی که علت آنها یا درمان آنها هنوز به‌طور کامل شناخته نشده است، همچنان جان انسان‌های زیادی را تهدید می‌کنند. در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی نیز شناخت تهدید، نقشی اساسی در حفظ امنیت و موفقیت جامعه دارد. از این‌رو، تشخیص  درست  تهدید  به  اندازه  خود  تهدید،  اهمیت  دارد.

تهدید و درک درست آن، نقش مهمی در تعیین وضعیت دفاع و راهبردهای دفاعی هر کشور دارد. اگر کشوری تهدیدهای خود را به‌درستی شناسایی و ارزیابی نکند، در انتخاب راهبردهای دفاعی دچار خطا خواهد شد. در نتیجه، راهبردهای دفاعی نادرست یا نامناسب، می‌توانند امنیت پایدار آن کشور را با خطر روبه‌رو کنند.

دشمن شناسی  در  بیان  امام  علی  (ع)

امام علی (ع) در نهج‌البلاغه، شناخت دشمن را نشانه خرد و بینش می‌داند و می‌فرماید: «شما رشد و هدایت را نمی‌شناسید، مگر اینکه گمراهی را بشناسید؛ و به کتاب خدا چنگ نمی‌زنید، مگر آنکه کسانی را که آن را رها کرده‌اند، بشناسید». آن حضرت در دوران حکومت خود، بخش مهمی از تلاش‌های خود را به معرفی و آشکار کردن چهره دشمنان اختصاص می‌داد.

در بیان امام علی (ع)، دشمن دو گونه است و هر کدام شیوۀ برخورد متفاوتی می‌طلبد:

1- دشمن آشکار: دشمنی که دشمنی خود را پنهان نمی‌کند. آن حضرت می‌فرماید «سست‌ترین دشمن، دشمن آشکار است.» از ای نرو مقابله با او آسان‌تر خواهد بود تا اینکه پنهان بماند.

2- دشمن  پنهان: دشمنی که نقشه‌ها و دشمنی خود را مخفی می‌کند. امام علی دربارۀ چنین دشمنی می‌فرماید: «بدترین دشمنان، کسانی هستند که حیله و نیرنگ خود را بیشتر پنهان می‌کنند.»

آن حضرت همچنین مسلمانان را به هوشیاری در برابر دشمن سفارش کرده و می‌فرماید:

«هرگز دشمن را کوچک مشمار، هر چند ناتوان باشد».
«از دشمن در امان مباش، هرچند از تو سپاسگزاری کند».
«کسی که از دشمن غافل شود، با حیله‌های او غافلگیر خواهد شد.»

و نسبت به هوشیاری خود در برابر دشمن می‌فرماید:

«به خدا سوگند، من مانند کفتار نیستم که با ضربه‌های آرام کنار لانه‌اش به خواب رود تا شکارچی او را غافل‌گیر کند».

در این تشبیه، کفتار نماد کسی است که با وجود احساس خطر، بر اثر غفلت یا فریب، هوشیاری خود را از دست می‌دهد و در همان جای امن خود گرفتار دشمن می‌شود.